Yaz sonunda Diyarbakır'da karpuzlar kilolarıyla yarışır. Dicle kıyısındaki tarlalarda yetişen bu geç mevsim ürünü için her yıl düzenlenen yarışmada birinciler kimi yıllar elli kiloyu geçti. Bereketin kaynağı kentin konumudur: Dicle ovayı kuzeyden güneye yarar, güneybatıda ise Karacadağ'ın sönmüş volkanı yükselir. Dağın koyu bazaltı surlarda, hanlarda ve evlerde kullanıldığı için eski kente Kara Amid denirdi.
Amida adıyla Roma ile Sasani toprakları arasındaki sınır bölgesinde önem kazanan kent, sonraki dönemlerde Mervani, Artuklu ve Akkoyunlu yönetimlerini gördü, Osmanlı'da büyük bir eyalet merkezi oldu. Çevresi daha eski izler taşır. Ergani yakınındaki Çayönü'nde yürütülen kazılar, insanların yerleşik yaşama geçişini anlamaya yardım etti. Çınar'daki Zerzevan Kalesi ise Roma'nın doğu sınırındaki bir garnizondu ve burada bir Mithras tapınağı ortaya çıkarıldı.
Bugün Diyarbakır bölgenin büyük ticaret, tarım ve eğitim merkezlerindendir. Ovada buğday, mercimek ve pamuk yetişir. Sabahın erken saatlerinde şişte pişen ciğer kebabı yenir, bayram sofralarına kaburga dolması gelir. Kentin kültür hayatı çok dillidir: sokakta Kürtçe, Zazaca, Türkçe ve Arapça duyulur, Ermeni ve Süryani mirası yapılarda yaşar, sözlü anlatı geleneğini sürdüren dengbêjler dinleyici bulur. Ziya Gökalp ve şair Cahit Sıtkı Tarancı da bu kentin yetiştirdiği adlar arasındadır.
Beş kartpostalda Diyarbakır
Hevsel Bahçeleri
Bahçeler, bazalt platonun altındaki alüvyonlu düzlükte Dicle'ye kadar iner. Parsellerde ağırlıklı olarak salma sulama yapılır, Anzele kaynağının suyu da bu sistemin parçası olarak anılır. Sebze ve meyvenin yanında kavak yetiştirilir. Vadide çok sayıda kuş türü kaydedildi. Bahçeler 2015'te surlarla birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi.
Diyarbakır Kalesi
Bazaltla örülen surlar beş kilometreyi aşar ve 82 burç taşır. Dört ana kapısı Dağ, Urfa, Mardin ve Yeni kapılardır. Artuklu Melik Salih döneminde 1208'de yapılan Evli Beden ve Yedi Kardeş burçları, yazıtları ve kabartmalarıyla ayrılır. Surların bazı bölümleri 2023 depreminde hasar gördü.
Ulu Camii
Kentin 639'da Müslümanların eline geçmesinden sonra ana kilisenin camiye çevrildiği anlatılır. Yapı, Büyük Selçuklu hükümdarı Melikşah döneminde 1091'de büyük bir onarım gördü. Planı Şam'daki Emevi Camii'ni hatırlatır. Avlu cephelerinde farklı dönemlerin yazıtları, aslan ve boğa kabartmaları bulunur; avludaki güneş saati rivayete göre El-Cezeri'ye aittir.
Surp Giragos Ermeni Kilisesi
Kaynaklara göre kilise 16. yüzyılda yapıldı, 1881'deki yangının ardından 1883'te yeniden inşa edildi. 19. yüzyıl gezginleri yedi sunağından söz eder. Çan kulesi 1913'te yıldırımla yıkıldı, sonraki kule de uzun ömürlü olmadı; yeni bronz çan 2012'de takıldı. Kilise 7 Mayıs 2022'de yeniden ibadete açıldı.
On Gözlü Köprü
Güney yüzündeki Kûfi kitabe, işi Kadı Ebü'l-Hasan Abdülvâhid'in yaptırdığını, Ubeyd adlı ustanın yürüttüğünü söyler. Araştırmacıların çoğu bu yazıyı onarım kaydı sayar ve köprünün daha eski olduğunu düşünür. 172 metre uzunluğundaki yapı, eski Silvan yolunu Dicle'nin karşı yakasına geçirir.